Moedertaaldag – ’n viering van taal

Deur Zel-Marí Gelderblom

Navorsing wys oor en oor dat kinders wesenlik beter presteer wanneer hulle in hul moedertaal onderrig word. ’n Sterk grondslag in die taal wat ’n kind tuis praat, bevorder nie net lees- en skryfvaardighede nie, maar versterk begrip, kritiese denke en selfvertroue oor alle vakgebiede heen. Wanneer leerders konsepte in hul eie taal bemeester, lê dit ’n stewige akademiese grondslag waarop verdere kennis, en selfs bykomende tale, suksesvol gebou kan word. Moedertaalonderrig is dus nie ’n sentimentele ideaal nie, maar ’n bewese opvoedkundige beginsel wat leeruitkomste merkbaar verbeter.

In ’n veeltalige land soos Suid-Afrika behoort hierdie werklikheid ernstig opgeneem te word. Tog word baie kinders steeds vroeg na Engels as onderrigmedium verskuif, dikwels ten koste van begrip en akademiese groei. As ons werklik gehalteonderwys en gelyke geleenthede vir alle leerders wil verseker, moet moedertaalonderrig sentraal staan in ons onderwysbeleid. Dit is tyd om taal nie as ’n hindernis te sien nie, maar as die kragtigste instrument tot kennis, kultuurbehoud en volhoubare sukses.

Moedertaalonderrig is nie net ’n tegniese onderwyskeuse nie; dit is ’n fondament vir die behoud van kultuur, geskiedenis en identiteit. Wanneer skole wegbeweeg van ’n kind se moedertaal en Engels as die primêre taal van onderrig aanvaar, is dit nie net woorde wat verdwyn nie, maar ook die rykdom van tradisies, gemeenskapswaardes en die unieke perspektiewe wat elke taal dra. In Suid‑Afrika, ’n land met ’n heterogene taal‑ en kultuurlandskap, beteken die verlies van moedertaalonderrig dat jong mense ontkoppel word van die stories, liedjies en manier van dink wat hul gemeenskappe gevorm het – iets wat nie maklik met Engels alleen vervang kan word nie.

Verder is taal intrinsiek gekoppel aan identiteit en ’n gevoel van behoort. Taal is nie bloot ’n kommunikasie‑instrument nie; dit vorm die manier waarop ons die wêreld interpreteer, herinner ons aan ons herkoms en gee ons ’n sielkundige grondslag om trots te wees op wie ons is en waar ons vandaan kom. As skole Engels bo ander moedertale kies, leer ons jongmense om hul eie taal en identiteit te ignoreer. Dit kan uiteindelik ons kultuur beskadig en die ryk diversiteit van ons samelewing verklein.

Moedertaalonderrig is nie bloot ’n romantiese ideaal wat jaarliks op Internasionale Moedertaaldag gevier word nie – dit is ’n noodsaaklike voorwaarde vir akademiese, sosiale en emosionele ontwikkeling. In ’n tyd waarin die BELA-wet en beleidsveranderings groot onsekerheid oor taal in skole skep, moet ons eerlik vra: Hoe kan kinders leesbegrip en, les bes, wiskunde en wetenskap baasraak in ’n taal wat nie hul eie is nie? Wanneer leerders noodgedwonge in ’n tweede of derde taal moet leer, beïnvloed dit hul selfvertroue, deelname in die klas en selfs hul emosionele welstand. Die ontstellende PIRLS-syfers, waarvolgens slegs 19% van graad 4-leerders met begrip kan lees, onderstreep dié krisis. Sonder begrip is daar geen ware leer nie, en sonder taalbeheersing is daar geen akademiese gelykheid nie.

Internasionale Moedertaaldag herinner ons jaarliks aan die onskatbare waarde van moedertaalonderrig, nie net as ’n taal- en kultuurkwessie nie, maar ook as ’n bepalende faktor vir akademiese sukses. Die Matriekverslag van die Solidariteit Skoleondersteuningsentrum wys dit duidelik: Afrikaans-enkelmediumskole het in 2024 ’n slaagsyfer van 89,5% behaal, ver bo die nasionale gemiddeld van 87,3%, met indrukwekkende prestasies in wiskunde, wetenskappe en lewensvaardighede. Hierdie uitslae bevestig dat onderrig in die moedertaal nie net begrip en betrokkenheid bevorder nie, maar ook kritiese denke en leeruitkomste merkbaar versterk.

Die verband tussen taalvaardigheid en akademiese prestasie kan nie oorskat word nie. Afrikaans-enkelmediumskole se oorheersende getal onderskeidings, insluitend ’n huistaal-slaagsyfer van 98,2%, illustreer byvoorbeeld hoe stewige moedertaalonderrig leerders se akademiese selfvertroue en sukses aansienlik kan verbeter. Dit is ’n lewende bewys dat moedertaal en leer onafskeidbaar is.

Tog moet ons nie in hierdie sukses gaan rus nie. Die uitbreiding van doeltreffende moedertaalonderrig in ander tale, soos Zoeloe en Xhosa, is noodsaaklik om gehalteonderwys vir alle Suid-Afrikaanse gemeenskappe te verseker. Op die vooraand van Internasionale Moedertaaldag is dit ’n dringende oproep dat ons almal ’n rol moet speel in die beskerming en bevordering van ons moedertale, nie net as ’n kultuurerfenis nie, maar ook as ’n sleutel tot toekomstige akademiese en intellektuele sukses.

’n Redelik onlangse studie het die oorgang van moedertaalonderrig (in die geval Zoeloe) na Engels as medium van onderrig in die grondslagfase van ’n meertalige skool in Gauteng ondersoek. Die navorsing het gefokus op hoe onderwysers en ouers hierdie beleidsverskuiwing ervaar. Gehalte-onderhoude met vier onderwysers en drie ouers, tesame met klasobservasies, toon dat die Engels-mediumbeleid uitdagings vir leer en onderrig skep. Die meeste leerders gebruik Engels nie in hul daaglikse lewe nie, en onderwysers self sukkel dikwels om Engels doeltreffend as onderrigmedium te gebruik. Kodewisseling tussen Engels en Zoeloe het wel begrip bevorder, maar het migrant- en ander nie-Zoeloe-leerders uitgesluit.

Leesvaardigheid was ’n groot probleem, en hoewel sommige onderwysers ouers blameer vir onvoldoende ondersteuning by die huis, het sommige ouers aktief hul kinders se Engelse leesontwikkeling bevorder of Zoeloe gebruik om seker te maak hulle verstaan die werk. Sosio-ekonomiese faktore soos armoede, werkloosheid en beperkte toegang tot boeke het egter ouers se betrokkenheid beïnvloed. Die bevindinge wys dat ouers ’n belangrike rol speel in die eerste leerervaringe van hulle kinders en dat ondersteuning in die moedertaal dikwels beter begrip en vaardigheid bevorder.

Die oorgang na Engels as medium van onderrig word dikwels gedryf deur onderwysers se eie gemak eerder as leerders se behoeftes. Onderwysers het ondervind dat sekere vakke, soos wiskunde, moeilik is om in Zoeloe te onderrig weens ’n gebrek aan toepaslike terminologie.

Sommige onderwysers en ouers het egter erken dat moedertaalonderrig leerders se selfvertroue, vlotheid en kognitiewe ontwikkeling kan verbeter. Die studie dui aan dat ’n beleid wat Engels vroeg afdwing, dikwels meer probleme skep as wat dit oplos, en dat ’n additiewe tweetalige benadering, waar die moedertaal behou word terwyl Engels geleidelik betrek word, doeltreffender kan wees in meertalige kontekste.

Moedertaalonderrig is nie ’n luukse of ’n nostalgiese ideaal nie, maar ’n noodsaaklike grondslag vir ’n kind se algehele ontwikkeling en akademiese sukses. Wêreldwye navorsing bevestig dat kinders wat minstens tot graad 4, en verkieslik langer, in hulle moedertaal onderrig word, beter presteer in alle vakke en sterker kognitiewe vaardighede ontwikkel. Boonop, soos dr. Annelise de Vries uitwys, is dit die taal waarin ’n kind dink, verstaan en sy menswees uitdruk, en juis daarom begryp leerders hoërordevrae beter en lê hulle basiese konsepte stewiger vas wanneer hulle in hul moedertaal onderrig word. Tog word Suid-Afrikaanse leerders meestal ná graad 3 gedwing om na Engels of Afrikaans oor te skakel, ondanks beleidsuitsprake wat die waarde van moedertaalonderrig aanbeveel. Die ironie is duidelik: ’n Sterk moedertaalgrondslag maak die aanleer van Engels makliker en bevorder veeltaligheid, selfvertroue en selfs ekonomiese vooruitgang. As ons werklik “eenheid in verskeidenheid” wil uitleef en gelyke geleenthede wil skep, moet moedertaalonderrig van primêre tot minstens sekondêre vlak daadwerklik uitgebrei word – en nie net vir enkele taalgroepe nie, maar vir almal.

Zel-Marí Gelderblom is ’n koördineerder van inhoud en mediaverhoudinge by AfriForum en het ’n meestersgraad (cum laude) in genderpolitiek aan die Nelson Mandela-Universiteit behaal. Sy is ook die aanbieder van AfriForum in fokus.