AfriForum i humbela zwitshavha zwoṱhe uri zwi farisane u lwela Khethekanyo 235

---

AfriForum i khou ita khuwelelo kha zwitshavha zwa mvelele na zwiṅwe zwitshavha na vharangaphanḓa vhazwo uri vha shumisane u itela u khwaṱhisedza uri tevhelwe Khethekanyo 235 ya Ndayotewa. Khuwelelo iyi i tevhela phindulo ya nḓivhadzo nga Vho-Mzwanele Manyi, MP wa Ḽihoro ḽa MK (MKP), malugana na ndivho yavho ya Khwiniso kha Mulayotibe ya vhu-24 kha Ndayotewa, une ndivho yawo ya vha kha u fhelisa Khethekanyo 235 ya Ndayotewa nahone nga zwenezwo vha dzhiela zwitshavha zwoṱhe zwa mvelele na zwiṅwe pfanelo ya u ḓilanga. AfriForum yo ṋetshedza vhuimeleli ho ṅwaliwaho malugana na hezwi nga Swondaha (26 Lambamai 2026).

U ya nga Vho-Barend Uys, Ṱhoho ya Vhushaka ha Mvelele dzo Fhambanaho na Tshumisano kha AfriForum, khwiniso iyi yo dzinginywaho ndi u ṱhaselwa ha zwitshavha zwoṱhe zwa mvelele na zwiṅwe zwine zwa lwela u ḓiṱhogomela, vhuḓilangi ha mvelele na u ḓilanga zwi tshi tevhedza mulayo wa dzitshaka. Vho-Uys vho isa phanḓa na u sumbedza uri u fheliswa ha Khethekanyo ya 235 zwi ḓo vha zwi tshi khou hanedzana na Athikili 20 na 28 dza Thendelonzwiwaya Afurika ya Pfanelo dza Vhathu (ACHPR), Athikili 1, 5 na 27 dza Vhuthihi ha Dzitshaka (UN) Mulanga wa Dzitshaka nga ha Pfanelo dza Vhadzulapo na Polotiki (ICCPR), khathihi na Atikili 3, 4, na 8 dza Nḓivhadzo ya UN nga ha Pfanelo dza Vhathu vha Mvelele (UNDRIP).

AfriForum i khou hanedza nga maanḓa u fheliswa ha Khethekanyo 235 nahone i khou dzinginya uri i dzule yo ralo nga ṅwambo wa zwiitisi zwi tevhelaho, zwine zwiṅwe zwa vha:

• Khethekanyo 235 ya Ndayotewa, ine ya dzhiela nṱha “muhumbulo wa pfanelo ya u ḓilanga ya tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha vha na vhufa ha mvelele na luambo lwo ṱanganelanaho, nga ngomu ha tshiimiswa tsha vhupo kha Riphabuliki kana nga iṅwe nḓila” i tshimbilelana na ACHPR, UNDRIP na ICCPR.
• Nga u dzhenelela kha mishumo yo livhiswaho kha u fhelisa pfanelo ya u ḓilanga sa zwine zwa ṱanganedzwa nga Khethekanyo 235, MKP i khou ita zwithu zwine zwa lwisana na ACHPR, UNDRIP na ICCPR.
• Nyito dzo dzhiiwaho nga zwitshavha u bva fhasi na nga vharangaphanḓa vha vhuhosi dzi nga ngomu ha vhuimo ha Khethekanyo 235, nahone zwi khagala uri MKP a i khou tshimbidzana na zwithu zwa ndeme, zwipikwa, na zwithu zwa vhukuma zwa mvelele na zwiṅwe zwitshavha shangoni.
• Ndivho ya khwiniso dza ndayotewa dzo dzinginywaho dza zwino na dzo fhiraho nga MKP ndi u engedza vhuvhusi ha muvhuso na vhuvhusi ha vhukati zwine zwa tshinyadza mbofholowo na pfanelo dza zwitshavha na vhathu.
• Vhuḓidini uhu ha u fhelisa Khethekanyo 235 ya Ndayotewa ndi u pambuwa hu re na khombo kha thendelano ya nyambedzano ye ya ita uri zwi konadzee uri hu tikwe muvhuso wa zwino wa Afrika Tshipembe.

U ya nga Vho-Uys, MKP yo amba Phalamenndeni uri Khethekanyo 235 ya Ndayotewa i fanela u fheliswa ngauri zwitshavha zwa Mavhuru, u fana na Orania, zwi khou i shumisa luvhi u itela u vhuyafhedza vhupo hazwo. “U ya nga khwiniso dza ndayotewa dzo dzinginywaho dza zwino na dzo fhiraho nga MKP, muhumbulo uyu u sokou shuma sa tshitsiro tsha nyito dzo livhiswaho kha u fhelisa zwitshavha zwa mvelele, pfanelo dza mvelele na pfanelo dza thundu, ine mvelelo ya u fhedzisela ya vha u thoma muvhuso wa vhukati, muvhuso hune vhorapolitiki vha vha na maanḓa oṱhe nahone zwitshavha, vharangaphanḓa vha mvelele na vhathu zwavho vha vha na mbofholowo yo linganelaho, pfanelo na maanḓa. Ndivho iyi ya u vhusa i khagala musi u fheliswa uhu ho dzinginywaho ha Khethekanyo 235 ya Ndayotewa hu tshi vhaliwa khathihi na Mulayotibe wa Khwiniso wa vhu-22 wa MKP kha Ndayotewa, une ndivho yawo ndi u fhelisa vhuṋe ha mavu ha phuraivethe shangoni na u ita uri muvhuso u vhe muṱhogomeli wa mavu oṱhe na zwishumiswa zwa mupo nga u khwinisa Ndayotewa ya 2.”

“MKP i amba uri Khethekanyo ya 235 i lwisana na maitele a Tshiafurika na uri tsireledzo ya pfanelo dza muthu nga eṱhe ndi khwaṱhisedzo yo eḓanaho ya pfanelo dza mvelele na dza tshigwada. ACHPR nga vhuṱali i tsireledza pfanelo dza vhuṋe na dza tshigwada nahone i dzhia u ḓilanga sa pfanelo i sa dzhiiwiho – zwi khagala uri zwa vhukuma ndi MKP ine ya lwisana na maitele a Tshiafurika,” vha phetha nga u ralo Vho-Uys .