Beelde val, maar geskiedenis bly: Waarom debat belangriker is as vernietiging
Deur Zel-Marí Gelderblom
Standbeelde is al deur die geskiedenis heen verwoes, maar dit het selde tot werklike maatskaplike vooruitgang gelei. Die afgelope paar jaar het ons dit weer gesien van die verwydering van Leopold II se standbeelde in België tot aanvalle op beelde van Churchill in Londen en Gandhi in Johannesburg. Hierdie optrede verteenwoordig dikwels radikale woede en polarisasie, maar keer ’n breër en meer sinvolle gesprek oor geskiedenis en identiteit.
Voorbeelde uit die verlede toon dat die vernietiging van beelde ná oorloë of regimeverandering dikwels simbolies was, soos die val van Saddam Hussein of die vernietiging van Lenin-standbeelde ná 1989. Tog dra sulke optrede selde by tot inklusiewe gesprekke oor gelykheid en geregtigheid. Die werklike probleem is dat demokratiese samelewings sukkel om hul geskiedenis oop en eerlik te bespreek, soos Nederland met kolonialisme in Indonesië of Frankryk met die Algerië-oorlog.
Eerder as om standbeelde te vernietig, behoort daar breër gesprekke plaas te vind wat gemeenskappe verenig eerder as verdeel. Ware verandering verg dat aktiviste, politici en die “stille meerderheid” saamwerk en mekaar se harte en gemoedere wen. Daar is tóg uitsonderings, soos die verwydering van Nazi-simbole in Duitsland en Lenin-standbeelde in Oos-Europa, maar dit was duidelike tekens van sistemiese verandering binne lewens van burgers.
Na die dood van George Floyd deur die polisie van Minneapolis op 25 Mei 2020 het protesoptredes in die Verenigde State vinnig uitgebrei. Tydens hierdie beweging is standbeelde en gedenktekens van geallieerde soldate en generaals beskadig of omgestoot. Ook sommige standbeelde van Christopher Columbus is geteiken, aangesien die protesgangers hulle stemme laat hoor het teen historiese en sistemiese rassisme en onderdrukking. Staats- en plaaslike regerings het daarop gereageer deur meer geallieerde standbeelde van openbare plekke te verwyder.
Verskeie voorbeelde illustreer hierdie beweging. In Richmond, Virginia, is die standbeeld van geallieerde generaal Stonewall Jackson op 1 Julie 2020 verwyder op bevel van die burgemeester om die genesingsproses in die stad te bespoedig na weke van protes oor polisiebrutaliteit en rasse-onreg. In Frankfort, Kentucky, is die standbeeld van geallieerde president Jefferson Davis op 13 Junie 2020 verwyder. Protesgangers het ook probeer om die standbeeld van J. E. B. Stuart in Richmond om te stoot, terwyl verkeerskegels en toue die volgende dag nog sigbaar was. In Birmingham, Alabama, is ’n standbeeld van Charles Linn, ’n stigter van die stad en lid van die geallieerde vloot, omgestoot op 1 Junie 2020.
Verskeie standbeelde van Christopher Columbus is ook geteiken. In Boston is die kop van ’n Columbus-standbeeld afgebreek tydens protesse teen rasse-onreg, en soortgelyke optredes het in St. Paul, Minnesota, en St. Louis plaasgevind. Die standbeeld van Albert Pike in Washington, D.C., is op 19 Junie 2020 omgestoot en selfs aan die brand gesteek. ’n Standbeeld van John C. Calhoun, voormalige vise-president en voorstander van slawerny, is op 24 Junie 2020 in Charleston, South Carolina, verwyder. Die Emancipation Memorial in Boston is op 30 Junie 2020 geskeduleer vir verwydering weens kontroversie, en die standbeeld van Robert E. Lee in Richmond is ook beplan om verwyder te word, alhoewel regsprosesse die proses vertraag het.
In kort, sedert George Floyd se dood het protesbewegings in die VSA gelei tot die val, verwydering of beskadiging van talle standbeelde wat gesien word as simbole van rassisme, onderdrukking en die konfederasie. Hierdie gebeure het ’n nasionale gesprek oor geskiedenis, ras en openbare ruimte in Amerika aan die gang gesit.
Uiteindelik moet standbeelde en monumente eerder as herinnerings dien, selfs aan wat verkeerd was, sodat ons daaruit kan leer. Minder beelde beteken nie minder geskiedenis nie. Meer gesprekke en kritiese nadenke is nodig om ware vooruitgang te bewerkstellig, eerder as om ou simbole bloot af te breek.
Die Rhodes Must Fall (RMF)-beweging, wat in 2015 by die Universiteit van Kaapstad begin het, het wêreldwyd nuwe debat oor dekolonisering ontketen en ’n keerpunt geword in student-aktivisme, vergelykbaar met die burgerregte-beweging in die VSA en studente-opstande in Latyns-Amerika. Die fokus op die beeld van Cecil John Rhodes as simbool van koloniale arrogansie en wit oppergesag het die dringende behoefte aan ’n gedekoloniseerde universiteit onderstreep. RMF was nie-partydig en meestal vreedsaam, met “sit-ins”, stilproteste en kunsoptredes as metodes van mobilisering. Die beweging het gelei tot kurrikulumhervorming, die herbenoeming van geboue, en nuwe navorsingsbeurse en fondse vir dekoloniale studies. Dit het voortgebou op vroeëre Afrikaanse en Latyns-Amerikaanse denkers, sowel as figure soos Steve Biko en Frantz Fanon. ’n Dekade later word RMF onthou as beide ’n politieke én intellektuele projek wat die gesprek oor identiteit, kennis en geregtigheid in Suid-Afrika en verder verdiep het. Die jongste aanval op die Paul Kruger-standbeeld op Kerkplein in Pretoria wys dat hierdie spannings nog lank nie opgelos is nie. Vandale het dele van die beeldgroep beskadig net ’n week nadat die EFF in die parlement tot die vernietiging van Afrikaner-standbeelde opgeroep het. AfriForum het die voorval skerp veroordeel en verklaar dat dit ’n doelbewuste aanslag op Afrikaner-erfenis is. Hulle beklemtoon dat Afrikaners nie net hul geskiedenis sal beskerm nie, maar ook nuwe monumente wil oprig as deel van ’n “kultuur van opbou, nie afbreek nie.”
Wanneer hierdie twee gebeure saam beskou word, ontstaan die vraag: hoe moet Suid-Afrikaners omgaan met simbole van ’n pynlike verlede? Is dit genoeg om beelde te verwyder of te beskadig, of bring dit bloot verdere polarisasie? Soos die geskiedenis van standbeeldvernietiging wêreldwyd wys, is dit selde ’n pad na sosiale vooruitgang. Wat nodig is, is ’n breër gesprek oor identiteit, erfenis en die rol van openbare ruimte, eerder as dat een groep se simbole teenoor ’n ander s’n afgespeel word.
Zel-Marí Gelderblom is die koördineerder van inhoud en mediaverhoudinge by AfriForum en het ’n meestersgraad (cum laude) in genderpolitiek aan die Nelson Mandela Universiteit behaal. Sy is ook die aanbieder van AfriForum in fokus.
