Joyina ku lweriwa ka misava, mbilu ni moya wa miganga ya ndhavuko – AfriForum
AfriForum yi rhamba miganga ya ndhavuko, ya maKhoi-San swin’we ni yin’wana ya ndhavuko ni ya rifpumela leswaku yi joyina ku nyimpi yo sirhelela timfanelo ta ndhavuko ni ta ntalwa ni ku tiyisisa ku fikeleriwa ka yona hi ku helela. Sweswo swi ta endhaku ka loko AfriForum yi rhumele tinhlamuselo to tala eka Nawu wa Vurhangeri bya Ndhavuko ni maKhoi-San hi 14 August.
Exikarhi ka swin’wana, swibumabumelo swa AfriForum swi kandziyisa ku honisiwa ka timfanelo ta misava ta miganga ya ndhavuko; matimba yo hundzeletiwa ni lama nga fanelangiki lama nyikiweke vaofisiri va mfumo; ku pfumala ntwisiso wa nawu lowu toloveleke ni ku bakanyeriwa etlhelo ka wona; ku rhangisiwa emahlweni ka leswi vuyerisaka mfumo kasi leswi vuyerisaka muganga swa honisiwa ni ku tekeriwa ehansi; ni mavonelo yokarhi swin’we ni ya munhu hi yexe lama lawulaka nawu, leswi lwisanaka ni mavonelo ya misava ni swiletelo swa matikhomele swa miganga ya ndhavuko ni ya maKhoi-San, swin’we ni miganga yin’wana ya ndhavuko.
Hikuya hi Barend Uys, Ntirhisano wa Mindhavuko ni ku Khomisana eka AfriForum, nawu hilaha wu yimeke hakona sweswi wu pfumelela muphrimiyara wa xifundzha ku cinca ndhawu ya vulawuri bya muganga wa ndhavuko swi nga ri na mhaka leswaku huvo ya ndhavuko ya muganga ya pfumela kumbe a yi pfumelit.
“Muganga wa ndhavuko swi nga endleka sweswi, hikuya hi Xiyenge 20 xa Nawu wa ku Antswisiwa ka Timfanelo ta ku va ni Misava wa 112 wa 1991, wu kombela holobyenkulu loyi a vekiweke leswaku a hundzisela vun’wini bya misava emugangeni lowu lawuriwaka hi yena. Miganga yo tala ya ndhavuko ya ha lawuriwa hi mfumo eka vulawuriwa bya miganga yoleyo. Ntiyiso hileswaku mfumo a wu endli matshalatshala ya xiviri yo tirhisa nawu lowu nga kona wo hundzisela misava emigangeni. Hikwalaho xiphemu lexi xa nawu xi lwisana ni timfanelo ta misava ni vun’wini bya misava bya miganga ya ndhavuko,” ku vula Uys.
“Xiyimo xa timhaka sweswi xi kombisa leswaku mfumo wu tirhisa ndlela ley inga xiximekiki, ni makungu malunghana, ni vun’wini bya misava etikweni. Nakambe swi tiyisisa xivangelo xo va miganga ni vaakatiko va boheka ku ala Nawu wa ku Aviwa ka Misava, hilaha AfriForum yi endlaka hakona sweswi.”
AfriForum yi pfumela leswaku nawu lawu wu khumba mbilu ni moya wa miganga ya ndhavuko ni ya maKhoi-San, swin’we ni yin’wana miganga ya ndhavuko ni ku ya emahlweni yi va kona tanihi miganga ya ndhavuko.
“Swi twisa ku vava leswaku Nawu wu langutela ehansi timfanelo ta miganga ta ndhavuko ni ta ntlawa, hilaha swi tiyisisiweke hakona, exikarhi ka swin’wana, eka Chata ya Afrika ya Timfanelo ta Ximunhu ni Vanhu ni Xihlambanyo xa Nhlangano wa Matiko xa Timfanelo ta Vanhu va Ndhavuko (UNDRIP), leswi Afrika Dzonga ri swi amukeleke ximfumo; ku tlula kwalaho matimba ma vekiwe exikarhi; naswona ku honisiwa ndlela y ova ku simekiwa rimba ra nawu leri a ri olovisela miganga ku fikelela ku tiyimela hi yoxe, hilaha swi boxiweke hakona eka Xiyenge 235 xa Vumbiwa, ni ku langutana ni vumundzu hi xivindzi,” ku vula Uys.
“Nawu lowu khumbaka miganga ya ndhavuko ni vurhangeri bya yona wu fanele wu rhangisa emahlweni miganga ya ndhavuko ni swiletelo swa wona swa matikhomele, ndlela ya vutomi, mavonelo ni leswi rhangisiwaka emahlweni. Hikokwalaho AfriForum hi xihatla yi rhamba miganga ya ndhavuko hinkwayo leswaku yi yimeka ni ku titiyisa swin’we ni ku khomisana ku tiyisisa vumundzu byo saseka bya miganga hinkwayo laha tikweni.”



