I-AfriForum ihlaba ikhwelo kuluntu ukuba lusebenzisane ekukhuseleni iCandelo lama-235

Isandi: Barend Uys

I-AfriForum ihlaba ikhwelo kwabezenkcubeko nakolunye uluntu kuquka neenkokheli zabo ukuba babambisane kwinto ebachaphazelayo oko kukuthi eyokuqinisekisa ukuba iCandelo lama-235 lomGaqo-siseko liyagcinwa. Esi sibongozo silandela isaziso esikhutshwe nguMzwanele Manyi, we-MK Party (MKP) MP, esiphathelele ukufuna kwakhe ukuba kwenziwe i-24th Amendment Bill (uHlengahlengiso loMthetho oYilwayo lwama-24) nto leyo eza kuthetha ukuba lonke uluntu lwezenkcubeko nolunye uluntu baza kuhluthwa ilungelo lokuzikhethela nokuzimela (self-determination). I-AfriForum ithe thaca ingxelo ebhaliweyo ngalo mba ngeCawa (26 Tshazimpuzi 2026).

Ngokutsho kuka-Barend Uys, iNtloko yobuDlelwane boThungelwano noBambiswano lwezeNkcubeko kwi-AfriForum, esi siphakamiso sohlengahlengiso sikukuhlaselwa kwalo lonke uluntu lwezenkcubeko nolunye oluzabalazela ukuzimela, ukuzilawula nokuzenzela izigqibo ngokwenkcubeko kunye nokuzikhetha nokuzimela-geqe nto leyo ehambisana nomthetho wamazwe ngamazwe. Lo ka-Uys uye watyatyadula esithi ukubhangiswa kweCandelo lama-235 kuza kungqubana noMhlathi wama-20 nowama-28 we-African Charter on Human and Peoples’ Rights (i-ACHPR [umQulu wase-Afrika wamaLungelo oLuntu nawaBantu]), uMhlathi woku-1, wesi-5 nowama-27 we-United Nations’ (UN) International Covenant on Civil and Political Rights (i-ICCPR [uMnqophiso wamaZwe ngamaZwe weZizwe eziManyeneyo kumaLungelo ezeNtlalo nawezoPolitiko]), ukwangqubana noMhlathi wesi-3, wesi-4 nowesi-8 we-UN Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (i-UNDRIP [isiBhengezo se-UN kumaLungelo waBantu boMthomnyama]).

I-AfriForum ikukhaba ngaw’ omane ukubhangiswa kweCandelo lama-235 kwaye ifaka umpoposho wokuba liyekwe lingatshintshwa ngenxa yezi zizathu zilandelayo, zingaphelelanga apho ke phofu:

  • ICandelo lama-235 loMgaqo-siseko, elamkela “ingcamango yelungelo lokuzimela kwalo naliphi na iqela loluntu elinamasiko nezithethe, neelwimi ezifanayo kummandla othile okwiRiphabhliki okanye elineli lungelo nangayiphi na enye indlela” lingqinelana ne-ACHPR, i-UNDRIP kunye ne-ICCPR.
  • Ngokubandakanyeka kwiintshukumo ezijolise ekutshabalaliseni ilungelo lokuzimela elivunyiweyo kwiCandelo lama-235, i-MKP yenza ngokuchasene ne-ACHPR, i-UNDRIP kunye ne-ICCPR.
  • Amanyathelo athatyathwe luluntu kwiindawo oluhlala kuzo kunye naweenkokheli zasebukhosini avisisana ngqo neCandelo lama-235, kwaye i-MKP ilahlekwe ngumhlola kwizinto eziza phambili, ezinqwenelwa nezenzeka ngokwenene kuluntu lwezenkcubeko nolunye kweli lizwe.
  • Olu hlengahlengiso luphakanyiswa ngoku nolwangaphambili oluvela kwi-MKP lujoliswe ekubeni kukhule ukulawula ngegqudu nobuzwilakhe nto leyo eza kuyitshabalalisa kuthi nya inkululeko namalungelo oluntu nawabanye abantu.
  • Eli linge lokubhangiswa kweCandelo lama-235 loMgaqo-siseko litenxile kwaye liyingozi kwisivumelwano sothethathethwano esabangela ukuba namhlanje kube kumi lo rhulumente waseMzantsi Afrika.

Ngokutsho kwalo ka-Uys, i-MKP ePalamente iye yaqiqa ngelokuba iCandelo lama-235 loMgaqo-siseko malibhangiswe kuba uluntu lwamaBhulu, olufana nase-Orania, lulisebenzisa kakubi kuba lufuna ukuthethelela ubukho balo. “Ngokusekelwe kwisiphakamiso sangoku nesangaphambili sokuhlengahlengiswa koMgaqo-siseko esiphakanyiswa yiMKP, le ndlela yokucinga kukuzimela nje ngesebe lenkawu kuba kukho injongo yokutshabalalisa uluntu lwezenkcubeko, amalungelo ezenkcubeko namalungelo kwipropati, njongo leyo eza kuphelela ekubeni kubekho urhulumente onguzwilakhe, olawula ngegqudu apho abezopolitiko beza kunikwa lonke igunya luze lona uluntu, iinkokheli zemveli nabantu ngokubanzi babe nenkululeko, amalungelo kunye namandla asikelwe umda. Le njongo yokulawula ngegqudu izicacele xa ufunda oku kubhangiswa kweCandelo 235 kuphakanyiswayo uze ukudibanise ne-22nd Amendment Bill (uHlengahlengiso loMthetho oYilwayo) yoMgaqo Siseko ephakanyisa yi-MKP ejolise ekubhangiseni ubunini bomhlaba wabucala kuzwelonke nokwenza urhulumente abe ngumgcini wawo wonke umhlaba nobutyebi bendalo ngokuhlengahlengisa iCandelo lama-25 loMgaqo-siseko.”

“I-MKP ibanga ngelithi iCandelo lama-235 lichasene nobuAfrika ize iphinde ithi ukukhuselwa kwamalungelo omntu ngamnye kusisiqinisekiso esaneleyo samalungelo enkcubeko neqela labantu. Ngobulumko i-ACHPR ikhusela amalungelo omntu ngamnye naweqela kwaye ijonga ukuzimela njengelungelo elingenakohluthwa–itsho icace ke into yokuba eneneni yi-MKP le ichasene nobuAfrika,” uqukumbela ngelitshoyo lo ka-Uys.

Similar Posts

Magsmisbruik